Katalog dóbr osobistych

W jednym z poprzednich artykułów napisałem, że katalog dóbr osobistych jest katalogiem otwartym i stale w miarę potrzeby dodawane są do niego w ramach orzecznictwa sądowego nowe dobra osobiste bez konieczności zmiany ustaw.

Jest to bardzo ważna cecha, dzięki której sądy mają możliwość swobodnego orzekania o naruszeniu dóbr osobistych zgodnie z zasadami słuszności i interesem osoby, której dobra osobiste zostały naruszone bez potrzeby modyfikacji przepisów ustawy czy tworzenia niezwykle skomplikowanych konstrukcji prawnych wywodzących istnienie nowego dobra osobistego z brzmienia kilku lub nawet kilkunastu przepisów innych ustaw.

W niniejszym artykule wymienię i pokrótce opiszę wynikające z art. 23 k.c. oraz obecnie ustalone przez orzecznictwo dobra osobiste przysługujące osobom fizycznym.  Dokładny opis poszczególnych dóbr osobistych będą mogli Państwo znaleźć w moich kolejnych artykułach.

W treści art. 23 kodeksu cywilnego wymienione zostały najważniejsze dobra osobiste, przyjęte i utrwalone w polskim prawie od wielu lat. Należą do nich:

  • Zdrowie – przez które należy rozumieć stan biologiczny organizmu człowieka. Obejmuje nie tylko prawo zachowania sprawności organizmu, czy dobrego samopoczucia, ale również prawo do leczenia, czy zapobiegania chorobom;
  • Wolność – kojarzy się przede wszystkim z wolną wolą oraz możliwością decydowania o swoim losie i w gruncie rzeczy tak należy rozumieć to prawo. W jej ramach możemy wyróżnić m.in. wolność osobistą, wolność wyznania czy wolność zgromadzeń.
  • Cześć – popularnie kojarzona z dobrym imieniem, do którego prawo ma każdy człowiek. Jednak w ramach tego prawa mieści się również godność osobista, szacunek, poważanie, honor czy reputacja.
  • Swoboda sumienia – polega na wolności wyboru własnych przekonań, poglądów np. politycznych, gospodarczych, społecznych czy wyznawanej religii.
  • Nazwisko i pseudonim – są to cechy identyfikujące każdego człowieka czy to w życiu prywatnym, zawodowym ewentualnie artystycznym czy co nabiera coraz większego znaczenia w ostatnich latach – świecie wirtualnym, gier komputerowych, blogów czy portali społecznościowych.
  • Wizerunek – kojarzy się bezpośrednio z wyglądem fizycznym danego człowieka, jednak to dobro osobiste obejmuje również pozostałe cechy, które mają wpływ na jego wizerunek, takie jak ubiór, postawa, charakterystyczne gesty czy powiedzenia itp. Kwestia wizerunku została szczegółowo uregulowana w przepisach ustawy prawo autorskie.
  • Tajemnica korespondencji – to kolejne z dóbr osobistych tak oczywistych i utrwalonych od tylu lat, że zawarte zostało bezpośrednio w art. 49 Konstytucji RP. Obejmuje nie tylko tradycyjną korespondencję pisemną, ale również wiadomości sms, mms, email, korespondencję w ramach komunikatorów internetowych, portali społecznościowych, forum tematycznych czy wszystkie inne informacje dotyczące danej osoby, które nie są przez nią publicznie udostępniane.
  • Nietykalność mieszkania – ściśle związana z prawem do prywatności i własności. Obejmuje nie tylko mieszkania i domy, ale również działki, ogrody, garaże, pomieszczenia gospodarcze, biura, a nawet pojazdy.
  • Twórczość naukowa, artystyczna, wynalazcza i racjonalizatorska – prawo to dotyczy głównie niemajątkowych wartości jakie wynikają z faktu bycia wynalazcą, autorem czy twórcą danego projektu. Jego majątkowe odpowiedniki znajdują się odpowiednich ustawach, jak np. prawo autorskie, wynalazcze, itp.

Do katalogu dóbr osobistych wymienionych bezpośrednio w art. 23 k.c. możemy również dodać dobra osobiste ustalone przez orzecznictwo sądów powszechnych, takie jak:

  • Życie – o dziwo nie znalazło się w katalogu z art. 23 k.c. zaraz obok zdrowia, mimo iż zostało wymienione bezpośrednio w art. 38 Konstytucji RP, przepisach kodeksu karnego i wielu innych ustawach szczególnych. Przysługuje każdemu człowiekowi i w mojej ocenie nie wymaga szerszego tłumaczenia.
  • Nietykalność cielesna – zwana również integralnością cielesną. Obejmuje swoim zakresem zakaz tortur, stosowania kar cielesnych, nieludzkiego lub poniżającego traktowania, zakaz przeprowadzania eksperymentów na ludziach bez ich dobrowolnej zgody, ale również prawo do czystości, integralności seksualnej i swobody życia seksualnego.
  • Stan cywilny – obejmuje takie dziedziny jak obywatelstwo, przynależność do rodziny, imię, nazwisko, płeć, wiek itp. Obejmuje prawo do właściwego ujawniania informacji w aktach stanu cywilnego jak również zakaz bezpodstawnego wskazywania przez inne osoby na więzy pokrewieństwa czy powinowactwa.
  • Poczucie przynależności do płci – to dobro pojawiło się w ostatnim czasie w związku ze zjawiskiem transseksualizmu i opiera się na poczuciu przynależności człowieka do danej płci. Wynika z niego prawo do ustalenia płci poprzez powództwo cywilne na podstawie art. 189 kodeksu postępowania cywilnego.
  • Kult pamięci po zmarłej osobie bliskiej – na który składają się m.in. prawo do pochowania zwłok, ich przeniesienia lub ekshumacji, zbudowanie, pielęgnacja i odwiedzanie grobu, ustalenie napisu nagrobnego, czy poszanowanie woli zmarłego co do losów jego prochów o ile jest to zgodne z prawem.
  • Tradycja rodzinna – którą należy rozumieć jako dziedzictwo, spuściznę rodu czy utożsamienie się z wartościami i dokonaniami przodków. Dobro to obejmuje przede wszystkim uczucia ludzkie z tym związane, które nie powinny być naruszane przez osoby trzecie.
  • Prawo do korzystania z wartości środowiska naturalnego – coraz częściej i głośniej mówi się o tym, że Ziemia należy do nas wszystkich i jest naszym wspólnym domem. Każdy ma prawo korzystać z jej ogólnodostępnych dóbr, uroków, a przede wszystkim powinien dbać by jej nie niszczyć i nie zanieczyszczać.

Przedstawione powyżej wyliczenie nie stanowi oczywiście całościowego ujęcia, gdyż katalog dóbr osobistych w każdej chwili może ulegać zmianom i mogą być do niego dodawane przez orzecznictwo sądów powszechnych nowe dobra osobiste.

W kolejnych artykułach postaram się szczegółowo opisać przedstawione powyżej dobra osobiste dotyczące osób fizycznych oraz wymienię dobra osobiste przysługujące osobom prawnym. 

Adwokat Michał Miller

Dodaj komentarz